प्राकृतिक पानीका स्रोतहरूको संरक्षण

निरञ्जन राज थापा
प्राकृतिक पानीका स्रोतहरू पृथ्वीमा जीवनको आधार हुन्। मानव, पशुपक्षी, वनस्पति तथा सम्पूर्ण पारिस्थितिक प्रणाली पानीमा निर्भर छन्। नदी, खोला, ताल, पोखरी, सिमसार, मुहान तथा भूमिगत जल प्राकृतिक पानीका प्रमुख स्रोतहरू हुन्। पछिल्ला केही दशकयता बढ्दो जनसंख्या, अव्यवस्थित सहरीकरण, औद्योगिकीकरण, वन विनाश, जलवायु परिवर्तन तथा प्रदूषणका कारण यी स्रोतहरू संकटमा परिरहेका छन्। धेरै नदीहरू प्रदूषित भएका छन्, मुहानहरू सुक्दै गएका छन्, भूमिगत जलको सतह घट्दै गएको छ र पानीको गुणस्तरमा उल्लेखनीय ह्रास आएको छ। यस अनुसन्धानमूलक लेखमा प्राकृतिक पानीका स्रोतहरूको वर्तमान अवस्था, तिनमा देखिएका प्रमुख समस्या, संरक्षणका वैज्ञानिक तथा व्यवहारिक उपायहरू, समुदायको भूमिका तथा दीगो व्यवस्थापनका रणनीतिहरूको विस्तृत अध्ययन प्रस्तुत गरिएको छ।
१. विषय प्रवेश
पानीलाई जीवनको आधारभूत तत्व मानिन्छ। पानी बिना कुनै पनि जीवित प्राणीको अस्तित्व सम्भव छैन। कृषि उत्पादन, विद्युत् उत्पादन, औद्योगिक विकास, पर्यटन, जैविक विविधता तथा जनस्वास्थ्य सबै पानीमा निर्भर छन्। नेपाललाई जलस्रोतको दृष्टिले धनी देश मानिए पनि पानीका स्रोतहरू बढ्दो रूपमा प्रदूषण, अतिक्रमण र दुरुपयोगको चपेटामा परिरहेका छन्।
नेपालमा हिमालबाट बग्ने नदीहरू, प्राकृतिक तालहरू, सिमसार क्षेत्रहरू, भू–जल तथा हजारौँ प्राकृतिक मुहानहरू रहेका छन्। तर वन विनाश, अव्यवस्थित सडक निर्माण, नदीजन्य पदार्थको अत्यधिक उत्खनन, प्लास्टिकजन्य फोहोर, रासायनिक मल तथा विषादीको अत्यधिक प्रयोग र जलवायु परिवर्तनका कारण प्राकृतिक पानीका स्रोतहरूमा नकारात्मक प्रभाव परेको छ। यदि समयमै संरक्षणका प्रभावकारी उपायहरू अवलम्बन गरिएन भने भविष्यमा खानेपानी, सिँचाइ तथा वातावरणीय सन्तुलनमा गम्भीर संकट उत्पन्न हुन सक्छ।
२. प्राकृतिक पानीका आधारभूत महत्वहरु
१ खानेपानीको आधार ः मानिसलाई दैनिक जीवन सञ्चालनका लागि स्वच्छ पानी आवश्यक पर्छ। सुरक्षित खानेपानीले विभिन्न सरुवा रोगहरूबाट बचाउन मद्दत गर्दछ।
२ कृषि उत्पादन ः नेपालको अधिकांश कृषि वर्षा र प्राकृतिक पानीका स्रोतहरूमा निर्भर छ। सिँचाइका लागि नदी, कुलो, पोखरी तथा भूमिगत पानीको प्रयोग गरिन्छ।
३ जैविक विविधताको संरक्षण ः नदी, ताल तथा सिमसार क्षेत्रहरू असंख्य माछा, जलचर, चराचुरुङ्गी तथा वनस्पतिका प्राकृतिक बासस्थान हुन्।
४ ऊर्जा उत्पादन , नेपालको जलविद्युत् उत्पादन मुख्यतः नदीहरूमा आधारित छ। स्वच्छ नदीहरूले आर्थिक विकासमा प्रत्यक्ष योगदान पुर्याउँछन्।
५ पर्यटन विकास / फेवा ताल, रारा ताल, बेगनास ताल, गोसाइँकुण्ड लगायतका प्राकृतिक जलस्रोतहरूले आन्तरिक तथा बाह्य पर्यटनलाई प्रवद्र्धन गरेका छन्।
३. प्राकृतिक पानीका स्रोतहरूमा देखिएका प्रमुख समस्या
.१ जल प्रदूषण
उद्योग, अस्पताल, होटल तथा घरायसी ढलबाट निस्कने फोहोर नदी तथा खोलामा मिसिँदा पानीको गुणस्तर घट्दै गएको छ।
२. प्लास्टिक प्रदूषण / प्लास्टिकका झोला, बोतल तथा अन्य फोहोर नदी र तालमा पुग्दा जलचर जीवलाई हानि पुग्नुका साथै पानी प्रयोग गर्न अयोग्य बन्छ।
३. वन विनाश ः वन कटानीका कारण पानीका मुहानहरू सुक्ने, माटो कटान बढ्ने तथा वर्षाको पानी जमिनभित्र सोसिन नपाउने समस्या देखिन्छ।
४. जलवायु परिवर्तन ः अनियमित वर्षा, खडेरी, हिमनदी पग्लिने क्रम तथा अत्यधिक बाढीका कारण पानीका स्रोतहरूको प्राकृतिक चक्र प्रभावित भइरहेको छ।
५ भूमिगत पानीको अत्यधिक दोहन ः शहरी क्षेत्रमा अत्यधिक बोरिङ गर्दा भूमिगत पानीको सतह लगातार घटिरहेको छ।
६ नदी अतिक्रमण ः नदी किनारामा अवैज्ञानिक संरचना निर्माण तथा नदीजन्य पदार्थको अत्यधिक उत्खननले नदीको प्राकृतिक स्वरूप परिवर्तन भएको छ।
४. प्राकृतिक पानीका स्रोत संरक्षणका प्रभावकारी उपायहरू
१ वृक्षारोपण तथा वन संरक्षण
वनले वर्षाको पानीलाई जमिनभित्र सञ्चित गर्न सहयोग गर्छ। वृक्षारोपणले मुहान संरक्षण, भूक्षय नियन्त्रण तथा जलचक्र सन्तुलनमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ।
२ वर्षाको पानी सङ्कलन ः घर, विद्यालय तथा सार्वजनिक भवनहरूमा वर्षाको पानी सङ्कलन गर्ने प्रणाली विकास गर्नुपर्छ। यसले भूमिगत जल पुनर्भरणमा सहयोग पुर्याउँछ।
३ फोहोर पानी प्रशोधन ः उद्योग तथा नगरपालिकाबाट निस्कने फोहोर पानी प्रशोधन नगरी नदीमा मिसाउन नहुने कानुनी व्यवस्था कडाइका साथ लागू गर्नुपर्छ।
४ प्लास्टिक प्रयोग न्यूनिकरण ः एकपटक प्रयोग हुने प्लास्टिकको प्रयोग घटाउने, पुनःप्रयोगयोग्य सामग्री प्रयोग गर्ने तथा नदी–ताल सफाइ अभियान सञ्चालन गर्नुपर्छ।
.५ वैज्ञानिक जल व्यवस्थापन ः जलाधार क्षेत्रको संरक्षण, पानीको नियमित परीक्षण, आधुनिक प्रविधिको प्रयोग तथा दीर्घकालीन योजना आवश्यक हुन्छ।
६ सामुदायिक सहभागिता ः स्थानीय उपभोक्ता समिति, विद्यालय, युवा क्लब तथा महिला समूहहरूको सक्रिय सहभागिताले संरक्षण अभियानलाई प्रभावकारी बनाउँछ।
७ कानुनी व्यवस्था ः जल प्रदूषण गर्ने व्यक्ति वा संस्थालाई कानुनी कारबाही गर्ने, नदी अतिक्रमण रोक्ने तथा संरक्षणसम्बन्धी नीतिहरूको प्रभावकारी कार्यान्वयन गर्नुपर्छ।
५. समुदायको भूमिका
प्राकृतिक पानीका स्रोतहरूको संरक्षण केवल सरकारको जिम्मेवारी होइन। प्रत्येक नागरिकले आफ्नो जिम्मेवारी पूरा गर्नुपर्छ। नदी, खोला तथा तालमा फोहोर नफाल्ने, वृक्षारोपण गर्ने, पानीको मितव्ययी प्रयोग गर्ने, संरक्षण अभियानमा सहभागी हुने तथा वातावरणीय सचेतना फैलाउने कार्य प्रत्येक नागरिकको दायित्व हो।
विद्यालयहरूले विद्यार्थीहरूलाई जल संरक्षणसम्बन्धी शिक्षा दिनुपर्छ। स्थानीय सरकारले नियमित सरसफाइ अभियान सञ्चालन गर्नुपर्छ। सञ्चारमाध्यमले जनचेतना अभिवृद्धि गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छ।
६. निष्कर्ष
विभिन्न अध्ययनहरूबाट समुदायको सक्रिय सहभागिता भएका क्षेत्रमा पानीका स्रोतहरू तुलनात्मक रूपमा राम्रो अवस्थामा रहेको देखिएको छ। जहाँ वृक्षारोपण, वर्षाको पानी सङ्कलन, प्रदूषण नियन्त्रण तथा स्थानीय निगरानी प्रभावकारी रूपमा लागू गरिएको छ, त्यहाँ पानीको गुणस्तर सुधारिएको र मुहानहरूको संरक्षण भएको पाइन्छ। यसबाट वैज्ञानिक योजना, कानुनी व्यवस्था र जनसहभागिता एकसाथ लागू भएमा दीगो जल संरक्षण सम्भव हुने निष्कर्ष निकाल्न सकिन्छ । प्राकृतिक पानीका स्रोतहरू मानव सभ्यता, वातावरणीय सन्तुलन तथा आर्थिक विकासका आधार हुन्। आज बढ्दो प्रदूषण, वन विनाश, जलवायु परिवर्तन र अव्यवस्थित विकासका कारण यी स्रोतहरू गम्भीर संकटमा परिरहेका छन्। यद्यपि वैज्ञानिक योजना, प्रभावकारी कानुनी व्यवस्था, समुदायको सक्रिय सहभागिता, आधुनिक प्रविधिको प्रयोग तथा जनचेतनाको अभिवृद्धिमार्फत प्राकृतिक पानीका स्रोतहरूको दीगो संरक्षण सम्भव छ। वर्तमान पुस्ताले पानीका स्रोतहरूको संरक्षणमा जिम्मेवारीपूर्वक योगदान दिन सके मात्र भविष्यका पुस्ताले स्वच्छ र पर्याप्त पानीको उपयोग गर्न सक्नेछन्। त्यसैले “पानी बचाऔँ, भविष्य बचाऔँ“ भन्ने सोचलाई व्यवहारमा उतार्नु आजको आवश्यकता हो।

सन्दर्भ सामग्री
१. जल तथा ऊर्जा आयोग सचिवालय, नेपाल।
२. वन तथा वातावरण मन्त्रालय, नेपाल।
३. खानेपानी मन्त्रालय, नेपाल।
४. विश्व स्वास्थ्य संगठन, – सुरक्षित खानेपानीसम्बन्धी प्रकाशनहरू।
५. संयुक्त राष्ट्रसंघ, – जल संरक्षणसम्बन्धी प्रतिवेदनहरू।
६. विभिन्न वातावरण तथा जलस्रोतसम्बन्धी अनुसन्धान तथा शैक्षिक प्रकाशनहरू।