काभ्रेपलान्चोक जिल्लाको मादनकुँडारी एक ऐतिहासिक तामाङ किपट भूमि

काभ्रेपलाञ्चोक जिल्लाको चौंरीदेउराली गाउँपालिका वडा नं. ७ मा अवस्थित मादनकुँडारी क्षेत्र नेपालको आदिवासी तामाङ समुदायको प्राचीन सांस्कृतिक र ऐतिहासिक केन्द्र हो। यो स्थान तामाङ, तिब्बती भाषा र संस्कृतिको सङ्गमस्थलका रूपमा परिचित छ। तामाङ भाषामा ‘मादन’ को अर्थ ‘उच्च पहाड, अग्लो डाँडा वा गोठालो टुक्रिने खोंचयुक्त भूभाग’ हुन्छ भने तिब्बती बोडिक मूलमा ‘मा’ ले स्थान वा मानिस र ‘दन’ ले उत्कृष्ट वा शक्तिशाली बुझाउँछ। त्यस्तै ‘कुँडारी’ ले कुण्ड वा घेरा जस्तो गोलाइ परेको टाकुरा, गुफानुमा भू-आकृति वा सुरक्षित गढी जनाउँछ। यी नामहरूले नै यो क्षेत्रको भौगोलिक विशेषता र प्राचीन मानव बसोबासको सङ्केत गर्छन्।
यो क्षेत्रको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण ऐतिहासिक स्थल हो-सोमसुर घङ (Som Sur Ghang)। स्थानीय तामाङ वुइबा (रोइबा/वुइबा) समुदायको मौखिक इतिहास अनुसार यो डाँडा प्राचीन कालदेखि गुठी पूजा स्थल, पहरेदार पहरा र व्यापारिक मार्गको निगरानी केन्द्र थियो। तिब्बत-नेपाल पैताला व्यापारिक बाटोको महत्त्वपूर्ण प्वाइन्टका रूपमा यसको सामरिक महत्त्व थियो। सोमसुर घङलाई बौद्ध परम्परामा अन्त्येष्टि (झ्यापा) गर्ने थलो र गुरु रिम्पोचे (पद्मसंभव) सँग जोडिएको ध्यान केन्द्रका रूपमा पनि मानिन्छ। यहाँका पुराना छ्योर्तेन, माने र चिहानढुङ्गाहरूले तिब्बती प्रभावित बौद्ध बोन परम्पराको निरन्तरता देखाउँछन्।
मादनकुँडारी पूर्ण रूपमा तामाङहरूको परम्परागत किपट भूमि हो। स्थानीय वुइबा/रोइबा वंशावलीका वृद्धहरूका अनुसार यो समुदाय कम्तीमा ४००-५०० वर्षअगाडिदेखि (१६औँ-१७औँ शताब्दीको प्रारम्भदेखि) यहाँ स्थायी बसोबास गर्दै आएको छ। केही इतिहासकारहरूले तामाङहरूको बसाइँ १३औँ-१४औँ शताब्दीको मुस्ताङ-तिब्बत प्रभावकालसम्म पुर्‍याउँछन्। काभ्रे क्षेत्रमा भेटिएका नवपाषाण युगका औजार र बस्तीका अवशेषहरूले यो भेगमा हजारौँ वर्षदेखि मानव सभ्यता फस्टाएको प्रमाणित गर्छन्।
आज पनि यहाँ डम्फु नाच, सेलो गीत, ह्लोछार पर्व, ल्हो-रिति थिति र बोन-लामा परम्पराले तामाङ पहिचान जीवित राखेका छन् । नेपाल तामाङ घेदुङ, आदिवासी अधिकारकर्मी र स्थानीयहरू यो पवित्र भूमिको संरक्षण र किपट अधिकारका लागि सङ्घर्षरत छन्।
मादनकुँडारी केवल एउटा गाउँ होइन, तिब्बती मूलका तामाङहरूको भाषा, धर्म, किपट प्रणाली र सांस्कृतिक निरन्तरताको जीवित सङ्ग्रहालय हो। यो क्षेत्रलाई सांस्कृतिक पर्यटन, पुरातात्विक अनुसन्धान र आदिवासी अधिकारको प्रतीकका रूपमा विकास गर्न सकिएमा नेपालको बहुल सभ्यताको गौरव अझ उजागर हुनेछ।
सन्दर्भ सूची :
१. स्थानीय वुइबा/रोइबा वंशका वृद्धहरूसँग २०७८–२०८१ मा गरिएको मौखिक अन्तर्वार्ता।
२. नेपाल तामाङ घेदुङ, चौंरीदेउराली इकाइको अभिलेख तथा किपट सम्बन्धी दस्तावेज।
३. डा. जगमान गुरुङ, “तामाङ जातिको इतिहास र संस्कृति” (२०६८)।
४. डा. मुकुन्दप्रसाद पाण्डे, “काभ्रेपलाञ्चोकको पुरातात्विक अध्ययन” (२०७५)।
५. डोरबहादुर बिष्ट, “Fatalism and Development: Nepal’s Struggle for Modernisation” (१९९१) मा तामाङ किपट प्रणालीको उल्लेख।
६. स्थलगत अवलोकन तथा फोटो दस्तावेजीकरण (मंसिर २०८१)।